Amelanders staan samen sterk

Wat hebben Gerris Adis, Pieter Botis, Cornelis Dircks, Minne Douwesz, Wapke  Eelkens, Hendrik Foppis, Piers Jelles, Cornelis Cornelisz de Jongh, Jan Jurjaensz Rosée, Zelis Pietersz Kouwenhoven, Hendrik Jacobsen Nagtegael, Jacob Gersz Nagtegael, Jan Nobel, Arent Heeres Schol, Lourens Heere Schol, Geert Sips en Eelcke Spanjaert met elkaar gemeen? Het eenvoudige antwoord is: ze komen allemaal van Ameland, het wat minder voor de hand liggende antwoord luidt: ze voeren met een groot aantal anderen in konvooi naar de Oostzee in 1713.

Door Richard Keijzer

 

Sont tolregister 1713

Op 18 april verzamelden de deelnemers aan het konvooi zich op de rede van Texel. Daar kregen ze instructies om als een georganiseerde groep naar de Oostzee te varen. Een complete lijst van deelnemers aan dit konvooi is te vinden in het Stadsarchief van Amsterdam. Op die lijst zien we ook dat het gezelschap op 3 mei 1713 in zee is gestoken. Uit de Sont Tolregisters wordt gehaald dat de schepen op 18 of 19 mei 1713 door de tolgaarders zijn geïnspecteerd.

Het hele konvooi bestond uit 167 schepen met 1390 man aan boord. Een dermate grote groep kon niet in één dag de tolprocedure van de Sont doorlopen, vandaar dat het werk over twee dagen moest worden uitgesmeerd.

Het varen in een konvooi werd strak geleid. De leiding berustte bij drie schepen, te weten de admiraal – algehele leiding, de vice-admiraal – de rechterhand van de leiding en de schout-bij-nacht, in het Engels rear-admiral geheten. Het schip van deze kapitein voer ’s nachts aan de staart van het konvooi, op de uitkijk naar achteropsluipend ongewenst volk. Deze drie zorgden dus voor de beveiliging van het konvooi. Maar… waren drie schepen wel voldoende voor die klus? Het antwoord is: ja, want een deel van de koopvaardij was in die tijd goed bewapend. Uit de konvooilijst blijkt, dat alle schepen bij elkaar de beschikking hadden over 140 vuurmonden, kanonnen dus, die kogels van 2, 4 of 8 pond konden afvuren. Een piraat bedacht zich wel twee keer voordat hij zo’n groep zou aanvallen!

Sont Konvooi

Sonttolkonvooi bij Helsingor

Droevige ruine

Piraten waren in het begin van de 18e eeuw niet echt bang. Zwaarbewapend waren ze ook, zoals blijkt uit een brief van kapitein Claes Klomp van ‘s Lands Schip de Batavier (een oorlogsbodem). Klomp schreef op 20 mei 1705 wat er een dag eerder was gebeurd met een konvooi. “We sagen de droevige ruine van een convoy dat door drie Fransche piraten met 70: 60: en omtrent 40 stukken geattaqueert en genomen wiert”, schreef Klomp. Hij doet de sterke aanbeveling dat konvooien voortaan uit meer schepen moeten bestaan en dat ze beter bewapend dienen te worden.

De bewapende schepen van een konvooi hoeven zich maar op één kant te richten, de zeezijde. De groep schepen volgde naar de Sont grotendeels de kust en van die kant was meestal geen gevaar te duchten. Alleen riviermonden konden de onprettige verrassing van een stel piraten opleveren.

De onderdelen van een konvooi werkten nauw samen. Er bestond een heel stelsel afspraken, het Seinreglement, om alle deelnemers te laten weten wat er aan de hand was en hoe er gezeild diende te worden.

Pagina van het seinregister bij konvooien

 

Overdag werd gevlagd, terwijl ’s nachts met lantaarns werd gewerkt. Dat ging goed, tenzij er mist hing. In dat geval werd gebruik gemaakt van kanonschoten. Iedere deelnemer aan het konvooi was verplicht om de seinlijst uit het hoofd te leren en de regels strikt te volgen.

 

Juffrouw Maria Magdalena

Als een schip werd aangevallen door piraten, liet dat een diepe indruk achter op de opvarenden. Een glimp van de gebeurtenissen is op te vangen in het relaas van de bemanning van de Juffrouw Maria Magdalena van de Amelander kapitein Cornelis Hennis. In september 1713 had Hennis goederen geladen in Danzig en voer hij terug naar Nederland. De bemanning omschreef de lading als “een party Rog, een party Tarw en eenige balen Wol”. In de Sonttolregisters komen we Hennis, geschreven als Hennings, tegen op 26 september 1713, met de gemelde lading.

scan Sonttol 29 09 1713 van Hennis

Een scan met Cornelis Hennis uit het Sonttol van 29 september 1713

 

De reis terug verliep zonder problemen, tot het schip bij Harshals (tegenwoordig Hirtshals geheten en bekend als havenstad waar de veerboot naar Noorwegen afvaart) aankwam. Zie foto hieronder met kustlijn Jylland bij Hirtshals. De bemanning verklaart voor de notaris in Amsterdam het volgende:

Renconreerden aldaer een schip dat haer toescheen een Sardammer maeksel te sijn, door welkers volk wierde geroofft:

een vatje boter

eenige ponden kaersenKustlijn Jylland bij Hirtshals

een halff uurs glas

eenige brooden

eenige worsten

een sarving

eenige lijnen, marlijnen en zeijlgaeren

eenig nieuw touwerk dat op 'dek lag

een dubbelt vatje jopenbier dat den schipper toequam

een rokje, twee hembden en een broek en een kam van de stuurman

een paar leersen en een memorieboek van de hoogbootsman

een nieuwe muts van de cocq

een rokje een een hembtrok van een haerer metroosen

en van de jonge een hembt

Op dat moment zei de stuurman, dat hij de adjudant van het andere schip kende, wist dat ze uit Bergen (Noorwegen) kwamen en dat het een schande was dat zij aan het plunderen waren geslagen. Het nieuwe touwwerk werd teruggegeven en de rooftocht door het schip werd gestaakt. De rest van de buit werd wel meegenomen...

Het had nog erger kunnen zijn, want toen het andere schip wegvoer, bemerkte de bemanning pas dat er 24 à 26 stukken geschut verdekt opgesteld stonden. Voor hetzelfde geld zou de Juffrouw Maria Magdalena tot zinken kunnen zijn gebracht.

En kapitein Cornelis Hennis? Die ging net zo hard weer terug naar de Oostzee, om handel te drijven.

Hennis17-11-1713

Typisch een stoere eilander die zich niet makkelijk liet afschrikken door ruw volk op zee.

 

Dit artikel komt uit De Sneuper 111, het ledenblad van Historische Vereniging NO-Friesland, en is met toestemming van de auteur geplaatst.

VRIENDEN WORDEN

Word vriend van Amelander Historie! U ontvangt iedere maand onze historiekrant en krijgt een gratis e-book cadeau! 
 
 

Free Tours op Ameland - Ontdek het eiland met een rondleiding door Hollum en NesStichting Amelander Musea organiseert Free Tours in Hollum en Nes. Deze openbare rondleidingen zijn de leukste introductie tot de cultuurhistorie van Ameland.

Op pad met een echte Ameland kenner, die de deelnemers trakteert op boeiende verhalen en bijzondere weetjes over Ameland tijdens een bijzondere wandeling door het dorp Hollum of het dorp Nes.

Het betreft een Free Tour waarbij de deelnemers achteraf zelf bepalen wat ze er voor over hebben en betalen dit aan de gids.

Wanneer: De maand juli.

Elke dinsdag om 13.00 en 15.00 uur in Hollum en elke woensdag om 13.00 en 15.00 uur in Nes.
In Hollum is de start bij Museum Sorgdrager en in Nes bij de Clemenskerk. 

Vrienden worden van stichting 'De Ouwe Pôlle'

Steun onze stichting 'De Ouwe Pôlle' als vriend. Vanaf 18,50 euro ontvangt u 3 x per jaar het blad 'De Pôllepraat' en steunt u onze activiteiten en musea! Met uw bijdrage maken we ons sterk voor de Amelander cultuurhistorie en erfgoed!

Meer van de Ouwe Pôlle:

NIEUW: Een extra dikke Pôllepraat over de bevrijding van Ameland in 1945!

In Nederland vieren we op 5 mei Bevrijdingsdag. Dit jaar is het 75 jaar geleden dat Nederland werd bevrijd. Wist u dat de Pôllepraat over de bevrijding van AmelandWaddeneilanden veel later zijn bevrijd? Ameland pas op 3 juni 1945. De Pôllepraat van juni 2020 is een themanummer over de bevrijding van Ameland. Waarom duurde de bevrijding zolang? En hoe verliep die op het eiland? En hoe kijken de oudere Amelanders hierop terug? In dit extra dikke nummer worden die vragen beantwoord aan de hand van bijzondere verhalen:

  • Het zeemansleven van Harmen Wijnberg
  • De belevenissen van verzetsstrijder dominee Jansen uit Ballum
  • Een kroniek van de bevrijding (volg de bevrijding van Ameland van dag tot dag)
  • Interviews met Amelanders over de oorlog en de bevrijding
  • Tientallen unieke foto’s van de oorlog en bevrijding op Ameland

En meer artikelen over Ameland, museumnieuws en activiteiten van stichting ‘De Ouwe Pôlle’.

De Pôllepraat is het donateursblad van de cultuurhistorische 'De Ouwe Pôlle'. Deze stichting bestaat sinds 1957 en heeft drie musea op Ameland: Museum Sorgdrager, Museum Swartwoude en het Bunkermuseum. Donateurs ontvangen drie keer per jaar de Pôllepraat met prachtige verhalen over het eiland en de bewoners. De Pôllepraat is voor 5 euro verkrijgbaar bij boekhandel Van den Brink in Nes, De Hoge Stoep in Hollum en bij de musea Sorgdrager en Swartwoude. 

<<< Vanaf 12,50 ontvangt u drie keer per jaar de Pôllepraat en steunt u onze stichting. Meld u nu aan! >>>